Temizlik ve hijyen sağlığımızı korumanın doğal bir parçasıdır.
Ancak bazı kişiler için temizlik yalnızca hijyen amacı taşımaz. Bir yere dokunduktan sonra yoğun biçimde kirlenmiş veya hastalık bulaşmış hissedebilirler.
Ellerini yıkadıktan kısa süre sonra:
“Yeterince temizlendi mi?”
“Bir yere tekrar dokundum mu?”
“Ya mikrop kaldıysa?”
gibi düşünceler ortaya çıkabilir.
Bu durumda temizlik, günlük bir alışkanlıktan kaygıyı azaltmak için tekrar tekrar gerçekleştirilen bir davranışa dönüşebilir.
Bulaşma korkusu nasıl ortaya çıkabilir?
Kişi bazı nesneleri veya ortamları normalden daha yüksek riskli algılayabilir.
Kapı kolları, para, toplu taşıma araçları, tuvaletler veya başka insanların dokunduğu eşyalar yoğun rahatsızlık oluşturabilir.
Burada korkulan şey yalnızca kir değildir.
Kişi:
“Ya hastalanırsam?”
“Ya aileme bulaştırırsam?”
gibi sonuçlardan da endişelenebilir.
Temizlik neden tekrar edilir?
Kişi ellerini yıkadığında kaygı genellikle azalır.
Bu rahatlama önemlidir.
Zihin:
“Yıkadığım için güvendeyim.”
şeklinde bir bağlantı kurabilir.
Bir sonraki şüphede tekrar yıkama ihtiyacı ortaya çıkabilir.
Zaman içerisinde kişi daha uzun süre yıkayabilir veya belirli bir sırayı takip etme ihtiyacı hissedebilir.
“Yeterince temiz” neden yeterli gelmeyebilir?
Sorun bazen gerçek kirden çok kesinlik ihtiyacıdır.
Kişi:
“Tamamen temiz olduğumdan emin olmalıyım.”
diye düşünebilir.
Ancak gündelik yaşamda mikroorganizmalarla teması tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir.
Mutlak güvenlik arayışı arttıkça daha fazla kontrol ve temizlik davranışı ortaya çıkabilir.
Başkalarına bulaştırma korkusu
Bazı kişiler kendilerinin hastalanmasından çok başkalarına zarar vermekten korkar.
“Ya benim yüzümden ailem hastalanırsa?”
Bu düşünce yoğun sorumluluk hissi yaratabilir.
Kişi yalnızca kendisini değil, evdeki diğer insanların davranışlarını da kontrol etmeye başlayabilir.
Kaçınma davranışları
Bulaşma korkusu yalnızca temizlik davranışları oluşturmaz.
Kişi bazı yerlere gitmekten, belirli eşyalara dokunmaktan veya insanlarla fiziksel temastan kaçınabilir.
Kaçınma arttığında günlük yaşam giderek daha fazla kısıtlanabilir.
Hijyen ile kompulsif temizlik nasıl ayrılır?
Bu ayrım yalnızca kişinin ne kadar sık el yıkadığına bakılarak yapılmaz.
Davranışın amacı, yarattığı sıkıntı, ne kadar zaman aldığı ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği değerlendirilir.
Sağlık koşullarının gerektirdiği hijyen uygulamaları ile kaygıyı azaltmak amacıyla tekrar tekrar gerçekleştirilen ritüeller aynı şey değildir.
Her mikrop korkusu OKB midir?
Hayır.
Hastalıkların yaygın olduğu dönemlerde veya kişinin sağlık açısından özel riskleri bulunduğunda hijyene daha fazla dikkat etmesi anlaşılabilir.
Bu nedenle davranış mutlaka bağlam içerisinde değerlendirilmelidir.
Ne zaman destek alınabilir?
Temizlik davranışları günün önemli bir bölümünü almaya başladıysa, ciltte zarar oluşturacak düzeye ulaşıyorsa veya bulaşma korkusu nedeniyle günlük aktivitelerden kaçınılıyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir.
Psikoterapide kişinin risk algısı, belirsizliğe yaklaşımı, sorumluluk düşünceleri ve kompulsif davranışların kaygıyla ilişkisi ele alınabilir.
Daha ayrıntılı bilgi için Obsesif-Kompülsif Bozukluk ve İlişkili Bozukluklar çalışma alanını inceleyebilirsiniz.