“Stresli olduğum zaman elim sürekli saçıma gidiyor.”
Saç yolma davranışı yaşayan bazı kişiler bu cümleyi kullanabilir.
Yoğun stres, kaygı veya gerginlik davranışın artmasına katkıda bulunabilir.
Ancak trikotillomaniyi yalnızca stresin sonucu olarak değerlendirmek doğru değildir.
Bazı kişiler saçlarını yoğun duygular sırasında yolarken bazıları sakin oldukları veya başka bir işle ilgilendikleri anlarda davranışı fark edebilir.
Stres saç yolmayı nasıl etkileyebilir?
Yoğun stres sırasında kişi içsel gerginliğini azaltacak davranışlara yönelebilir.
Saça dokunmak veya saç yolmak bazı kişilerde kısa süreli bir rahatlama sağlayabilir.
Eğer davranışın ardından gerginlik azalırsa zihin bu davranış ile rahatlama arasında bir bağlantı öğrenebilir.
Sonraki stresli dönemlerde aynı davranışın tekrar ortaya çıkması kolaylaşabilir.
Saç yolma yalnızca kaygılı olduğumda mı olur?
Hayır. Bu önemli bir noktadır. Kişi son derece sakin görünürken de saç yolabilir.
Örneğin: televizyon izlerken, telefonla ilgilenirken, bilgisayar başında çalışırken, kitap okurken veya düşüncelere dalmışken davranış otomatik biçimde ortaya çıkabilir. Bu nedenle yalnızca stresi azaltmaya çalışmak her zaman saç yolma davranışını tamamen ortadan kaldırmayabilir.
Davranış nasıl otomatikleşebilir?
Bir davranış çok sayıda kez tekrarlandığında belirli ortamlarla ilişkilendirilebilir.
Örneğin kişi her akşam televizyon izlerken saçlarıyla oynuyorsa zamanla televizyon karşısına oturmak bile elin otomatik olarak saça gitmesiyle bağlantılı hale gelebilir.
Kişi bunu bilinçli olarak planlamaz. Bazen saçını yolduğunu ancak bir süre sonra fark eder.
Yolma isteğinin farkında olmak mümkün mü?
Bazı kişiler saç yolmadan hemen önce güçlü bir dürtü veya gerginlik fark eder. “Yolmazsam rahatlayamayacağım.” gibi bir his ortaya çıkabilir.
Bu durumda saç yolma daha odaklanmış bir davranış olabilir.
Kişi belirli bir saç telini arayabilir ve onu yolduktan sonra kısa süreli rahatlama hissedebilir.
Ancak bu deneyim herkes için aynı değildir.
Stres arttıkça davranış neden artabilir?
Stresli dönemlerde kişinin uyku düzeni bozulabilir, günlük rutinleri değişebilir ve kendisini düzenlemek için kullandığı diğer yöntemler azalabilir.
Ayrıca kişi masa başında veya yalnız daha fazla zaman geçiriyorsa saç yolmanın gerçekleştiği ortamlarla daha uzun süre karşılaşabilir.
Dolayısıyla davranışın artması yalnızca duygusal stresle değil, günlük düzenin değişmesiyle de ilişkili olabilir.
Saç yolduktan sonra kendini suçlamak
Kişi davranışı fark ettiğinde: “Yine yaptım.”, “Neden kendimi kontrol edemiyorum?” diye kendisini eleştirebilir.
Bu durum yeni bir stres kaynağı oluşturabilir. Artan stres yeniden saç yolma isteğini tetikleyebilir. Böylece: gerginlik → saç yolma → kısa süreli rahatlama → suçluluk → yeni gerginlik şeklinde bir döngü oluşabilir.
Davranışı tamamen yasaklamak işe yarar mı?
Kişinin kendisine: “Bir daha asla saçıma dokunmayacağım.” demesi ilk bakışta mantıklı görünebilir.
Ancak otomatikleşmiş davranışlarda yalnızca iradeye dayalı yasaklar yeterli olmayabilir.
Öncelikle davranışın hangi koşullarda gerçekleştiğinin fark edilmesi önemlidir.
Tetikleyicileri anlamak
Kişi saç yolma davranışını gözlemlediğinde bazı örüntüler fark edebilir:
Hangi saatlerde artıyor?
Hangi odada daha sık oluyor?
Hangi aktiviteler sırasında ortaya çıkıyor?
Saç yolmadan önce belirli bir duygu var mı?
El saça gitmeden önce başka bir davranış gerçekleşiyor mu?
Bu bilgiler davranışın işlevini anlamaya yardımcı olabilir.
Psikoterapide nasıl çalışılır?
Trikotillomani için davranışsal tedaviler önemli seçenekler arasındadır.
Kişinin saç yolmayı daha erken fark etmesi, davranışı tetikleyen koşulların belirlenmesi ve yolmayla bağdaşmayan alternatif tepkilerin geliştirilmesi üzerinde çalışılabilir.
Tedavi planı kişinin saç yolma biçimine, eşlik eden psikolojik sorunlara ve bireysel ihtiyaçlarına göre düzenlenir.
Amaç kişiyi: “Kendini kontrol et.” diyerek suçlamak değildir.
Davranışın nasıl çalıştığını anlamak ve bu döngüye farklı noktalardan müdahale edebilmektir.
Ne zaman profesyonel destek düşünülebilir?
Saç yolma davranışı giderek artıyor, durdurmaya yönelik girişimlerinize rağmen tekrar ediyor, saç kaybına neden oluyor, görünüşünüz veya sosyal yaşamınız konusunda belirgin sıkıntı yaratıyor ya da günlük yaşamınızın önemli bir bölümünü etkiliyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.