Bazı kişiler farkında olmadan ellerini saçlarına götürür. Belirli bir teli arar, saçını çekmeye başlar ve bir süre sonra ne yaptığını fark eder. Bazıları ise saçını veya kaşını yolmadan önce belirgin bir gerginlik veya güçlü bir istek hisseder.
Davranış sonrasında kısa süreli rahatlama yaşayabilir.
Kişi bırakmaya çalışmasına rağmen davranış tekrar ediyorsa:
“Neden kendimi durduramıyorum?” diye düşünebilir.
Tekrarlayan saç yolma davranışı bazı durumlarda trikotillomani (saç yolma bozukluğu) kapsamında değerlendirilebilir.
Ancak saçla oynamak veya zaman zaman saç çekmek tek başına bu tanının bulunduğu anlamına gelmez.
Trikotillomani nedir?
Trikotillomani kişinin saçlarını tekrar tekrar yolması ve bunun sonucunda saç kaybı yaşamasıyla ilişkili bir bozukluktur.
Saçlı deri en bilinen bölge olsa da kaş, kirpik veya vücudun başka bölgelerindeki kıllar da yolunabilir.
Klinik değerlendirmede yalnızca saç yolmanın bulunmasına değil, kişinin davranışı azaltmak veya durdurmak için tekrar tekrar girişimde bulunup bulunmadığına ve davranışın belirgin sıkıntı ya da işlev kaybına yol açıp açmadığına da bakılır.
Saç yolma her zaman bilinçli mi yapılır?
Hayır. Saç yolma farklı biçimlerde gerçekleşebilir. Bazı kişiler televizyon izlerken, bilgisayar kullanırken, ders çalışırken veya düşüncelere dalmışken ellerinin saçlarına gittiğini sonradan fark eder. Bu daha otomatik bir süreç şeklinde yaşanabilir. Bazı kişiler ise belirli bir saçı veya dokuyu bilinçli biçimde arar ve yolma isteğinin farkındadır. Aynı kişide her iki biçim de farklı zamanlarda görülebilir.
Neden belirli saç tellerini arıyorum?
Bazı kişiler diğerlerinden farklı hissettiren: kalın, sert, kıvrımlı veya dokusu farklı saç tellerini aradığını anlatabilir.
Parmaklarla saçın dokusunu kontrol etmek, belirli bir teli bulmak ve ardından onu yolmak davranış zincirinin parçası haline gelebilir.
Bu nedenle sorun yalnızca “saçı çekmek” eyleminden ibaret olmayabilir.
Saça dokunma ve uygun teli arama gibi davranışlar da değerlendirmede önemli olabilir.
Yolduktan sonra neden rahatlıyorum?
Saç yolma bazı kişilerde gerginlik veya huzursuzluk sırasında ortaya çıkabilir.
Davranış sonrasında kısa süreli bir rahatlama veya tatmin hissi yaşanabilir.
Bu rahatlama davranışın tekrar edilmesini kolaylaştırabilir.
Ancak herkes saç yolmadan önce gerginlik veya sonrasında rahatlama yaşamak zorunda değildir.
Trikotillomaniyi yalnızca: “Stresleniyorum, saçımı yoluyorum.” şeklinde açıklamak bu nedenle eksik kalabilir.
Sıkılınca da ortaya çıkabilir mi?
Evet. Davranış yalnızca yoğun olumsuz duygular sırasında görülmeyebilir.
Sıkılmak, uzun süre ekrana bakmak, yalnız kalmak, ders çalışmak veya zihnin başka bir işle meşgul olduğu anlar da bazı kişiler için davranışın daha kolay ortaya çıktığı durumlar olabilir.
Bu nedenle terapi sürecinde davranışın hangi ortamlarda ve hangi koşullarda gerçekleştiğini anlamak önemlidir.
“Neden sadece bırakmıyorum?”
Tekrarlayan beden odaklı davranışları yalnızca irade eksikliği şeklinde değerlendirmek doğru değildir. Kişi davranışı bırakmayı gerçekten isteyebilir. Defalarca: “Bir daha yapmayacağım.” diye karar verebilir. Ancak davranış zamanla otomatikleşmiş veya belirli duygu ve durumlarla güçlü biçimde ilişkilendirilmiş olabilir. Bu nedenle yalnızca kendine yasak koymak her zaman yeterli olmaz.
Saç yolma sonrası utanç
Saç kaybı görünür hale geldiğinde kişi başkalarının fark etmesinden endişe edebilir.
Saç şeklini değiştirebilir, belirli bölgeleri kapatmaya çalışabilir, sosyal ortamlardan kaçınabilir veya saç yolduğunu çevresinden gizleyebilir.
Bu noktada sorun yalnızca fiziksel görünüm değil, kişinin sosyal ve duygusal yaşamı üzerinde de etkili olabilir.
Her saç kaybı trikotillomani midir?
Hayır. Saç dökülmesinin çok farklı dermatolojik ve tıbbi nedenleri bulunabilir.
Kişinin saçında açıklanamayan dökülme veya değişiklik varsa uygun tıbbi değerlendirme gerekebilir.
Trikotillomani değerlendirmesinde saç kaybının başka bir sağlık durumuyla daha iyi açıklanıp açıklanmadığı da dikkate alınır.
Psikoterapide neler yapılabilir?
Psikolojik tedavide öncelikle davranışın örüntüsü anlaşılabilir:
Ne zaman ortaya çıkıyor?
Hangi ortamlarda artıyor?
Davranıştan hemen önce kişi ne yapıyor?
Hangi duygu veya bedensel hisler eşlik ediyor?
Saça dokunma ve yolma ne kadar otomatik gerçekleşiyor?
Trikotillomani için kullanılan davranışsal yaklaşımlarda farkındalığın artırılması ve saç yolmaya alternatif tepkilerin geliştirilmesi gibi çalışmalar yer alabilir.
Ne zaman destek alınmalı?
Saç veya kaş yolmayı durdurmaya çalışmanıza rağmen davranış tekrar ediyor, görünür saç kaybı oluşuyor, davranışı gizlemek için yaşamınızı değiştiriyor veya durum belirgin sıkıntıya neden oluyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.