“Yapmam gereken işleri biliyorum ama başlayamıyorum.”
“Bir işe başlıyorum, sonra başka bir şey dikkatimi çekiyor.”
“Randevuları, eşyaları ve günlük sorumlulukları sık sık unutuyorum.”
Bu deneyimler zaman zaman herkesin başına gelebilir. Özellikle yoğun stres, yetersiz uyku veya zihinsel yorgunluk dönemlerinde dikkati sürdürmek zorlaşabilir.
Ancak bu güçlükler uzun süredir devam ediyor, farklı ortamlarda tekrarlanıyor ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) açısından değerlendirme yararlı olabilir.
Yetişkinlerde DEHB nedir?
DEHB, çocukluk döneminde başlayan ve belirtileri yetişkinlikte de devam edebilen nörogelişimsel bir bozukluktur.
Yalnızca dikkat dağınıklığı veya fazla hareketli olmakla sınırlı değildir. İşleri organize etmek, zamanı yönetmek, dürtüleri kontrol etmek ve günlük sorumlulukları sürdürmek de zorlaşabilir.
Bazı kişilerde dikkat güçlükleri daha belirginken bazılarında hareketlilik ve dürtüsellik öne çıkabilir. Belirtilerin görünümü ve günlük yaşama etkisi kişiden kişiye değişir.
Dikkat eksikliği nasıl yaşanabilir?
Kişi bir konuşmayı dinlerken zihninin başka konulara kaydığını fark edebilir. Bir metni birkaç kez okumasına rağmen anlatılanları takip etmekte zorlanabilir.
Günlük yaşamda:
Başlanan işleri yarım bırakmak,
Ayrıntıları gözden kaçırmak,
Eşyaları sık kaybetmek,
Randevuları veya sorumlulukları unutmak,
Uzun süre dikkat gerektiren işleri ertelemek görülebilir.
Burada önemli olan yalnızca belirtilerin varlığı değil, ne kadar süredir devam ettiği ve yaşamı nasıl etkilediğidir.
Hiperaktivite yetişkinlerde nasıl görülür?
Hiperaktivite her zaman sürekli koşmak veya belirgin biçimde hareketli görünmek anlamına gelmez.
Yetişkinlikte: “İçimde sürekli bir hareket etme ihtiyacı var.”, “Dinlenirken bile rahat duramıyorum.”, “Bir şey yapmadığımda huzursuz oluyorum.” şeklinde ifade edilebilir.
Uzun süre oturmakta zorlanmak, çok konuşmak veya sakin etkinlikler sırasında huzursuz hissetmek de görülebilir. Ancak her huzursuzluk DEHB anlamına gelmez.
Dürtüsellik günlük yaşamı nasıl etkileyebilir?
Dürtüsellik, bir davranışın sonuçlarını yeterince değerlendirmeden harekete geçmek şeklinde ortaya çıkabilir.
Başkalarının sözünü kesmek, sıranın gelmesini beklemekte zorlanmak veya düşünmeden karar vermek buna örnek olabilir.
Kişi daha sonra: “Bunu neden hemen söyledim?”, “Biraz düşünseydim farklı karar verirdim.” diye kendisini sorgulayabilir.
Bu davranışların sıklığı, ortaya çıktığı koşullar ve kişinin yaşamındaki sonuçları değerlendirilmelidir.
Erteleme her zaman isteksizlik midir?
Hayır. Kişi bir işi yapmak isteyebilir ancak nasıl başlayacağını, hangi adımı önce atacağını veya dikkatini nasıl sürdüreceğini belirlemekte zorlanabilir.
Yapılacak iş büyüdükçe başlamak daha güç hale gelebilir. Son tarihin yaklaşmasıyla oluşan baskı bazen harekete geçmeyi kolaylaştırsa da bu düzen yorucu olabilir.
Ancak erteleme tek başına DEHB göstergesi değildir. Kaygı, mükemmeliyetçilik, depresif belirtiler ve yoğun stres de ertelemeyle ilişkili olabilir.
DEHB iş yaşamını ve ilişkileri etkileyebilir mi?
Evet. Görevleri tamamlamakta güçlük, zaman yönetimi sorunları ve unutkanlık iş yaşamında aksamalara neden olabilir.
İlişkilerde ise konuşmaları takip etmekte zorlanmak veya verilen sözleri unutmak, karşı taraf tarafından ilgisizlik olarak yorumlanabilir.
Kişi zamanla kendisini: “Düzensizim.”, “Yeterince çabalamıyorum.”, “Hiçbir şeyi tamamlayamıyorum.” şeklinde değerlendirebilir.
Psikolojik değerlendirmede bu etiketlerden çok, güçlüğün nasıl ortaya çıktığı ve hangi koşullarda arttığı üzerinde durulur.
Her unutkanlık ve dikkat dağınıklığı DEHB midir?
Hayır. Uykusuzluk, yoğun stres, kaygı, depresyon, bazı ilaçlar ve fiziksel sağlık sorunları da dikkat ve hafızayı etkileyebilir.
Bu nedenle özellikle yakın zamanda başlayan dikkat güçlüklerini doğrudan DEHB olarak yorumlamak doğru değildir.
DEHB değerlendirmesinde çocukluk dönemindeki belirtiler, farklı yaşam alanlarında yaşanan güçlükler ve günlük işlevsellik birlikte ele alınır.
DEHB neden yetişkinlikte fark edilebilir?
Bazı kişiler çocuklukta yaşadıkları güçlükleri aile desteği, düzenli okul ortamı veya geliştirdikleri kişisel yöntemlerle yönetmiş olabilir.
Yetişkinlikte iş, ev ve ilişkilerle ilgili sorumluluklar arttığında bu yöntemler yeterli gelmeyebilir.
Böylece daha önce fark edilmeyen güçlükler belirginleşebilir. Yetişkinlikte tanı alınması, belirtilerin yetişkinlikte başladığı anlamına gelmez.
İnternetteki testlerle DEHB anlaşılabilir mi?
İnternetteki testler kişinin yaşadığı bazı güçlükleri fark etmesine yardımcı olabilir. Ancak tek başına tanı koymaz.
Değerlendirmede kişinin gelişimsel öyküsü, mevcut belirtileri, günlük yaşamındaki etkiler ve benzer belirtilere neden olabilecek diğer durumlar incelenir.
Gerektiğinde ölçeklerden ve kişinin izniyle yakınlarından alınan bilgilerden yararlanılabilir.
Psikoterapi nasıl yardımcı olabilir?
Psikoterapide kişinin günlük yaşamda karşılaştığı güçlükler ve bunları sürdüren düşünce ve davranış örüntüleri ele alınabilir.
Organizasyon, zaman yönetimi, görevleri küçük adımlara ayırma, erteleme davranışını azaltma ve dürtü kontrolü üzerinde çalışılabilir.
Tekrarlayan güçlüklerle ilişkili öz eleştiri, yetersizlik hissi ve stres de değerlendirilebilir.
Gerektiğinde psikiyatrik değerlendirme ve ilaç tedavisi, psikoterapi süreciyle birlikte yürütülebilir. Destek planı kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir.
Ne zaman profesyonel destek alınmalı?
Dikkat, organizasyon veya dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler uzun süredir devam ediyor; işinizi, ilişkilerinizi veya günlük sorumluluklarınızı etkiliyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir. Amaç her unutkanlığı bir bozukluk olarak adlandırmak değil, yaşanan güçlüğün nedenlerini anlamak ve uygun desteği belirlemektir.