Kişinin davranışlarında, düşüncelerinde veya gerçekliği değerlendirme biçiminde belirgin bir değişiklik fark edildiğinde: “Biraz bekleyelim, geçer.” demek her zaman en uygun yaklaşım olmayabilir.
Özellikle ilk kez ortaya çıkan psikotik belirtilerin profesyonel olarak değerlendirilmesi önemlidir.
Bunun nedeni psikozun tek bir hastalığa veya tek bir nedene bağlı olmamasıdır.
Hangi değişiklikler dikkat çekebilir?
Her kişide aynı belirtiler görülmez. Ancak bazı durumlarda: başkalarının duymadığı sesleri duyma, güçlü ve alışılmışın dışında inançlar geliştirme, çevredeki olaylara kişisel ve olağandışı anlamlar yükleme, düşünce veya konuşmada belirgin düzensizlik, davranışlarda önemli değişiklik ve günlük işlevsellikte belirgin düşüş görülebilir.
Bu belirtilerin bulunması tanıyı otomatik olarak belirlemez ancak değerlendirme gerektirebilir.
İlk kez ortaya çıkan belirtiler neden önemlidir?
Psikotik belirtilerin farklı nedenleri olabilir.
Psikiyatrik bozuklukların yanı sıra bazı maddeler, ilaçlar ve tıbbi durumlar benzer belirtiler oluşturabilir.
Bu nedenle özellikle yeni başlayan belirtilerde: “Kesin psikolojiktir.” şeklinde varsayımda bulunmak doğru değildir.
Psikiyatrik değerlendirme ve gerektiğinde tıbbi inceleme yapılabilir.
Kişi yardım almak istemezse ne yapılabilir?
Psikotik belirtiler yaşayan kişi kendisinde bir sorun olduğunu düşünmeyebilir. Çünkü yaşadığı deneyimler ona tamamen gerçek gelebilir.
Yakınlarının: “Saçmalıyorsun.”, “Bunların hepsi kafanda.” gibi ifadeler kullanması çatışmayı artırabilir.
Bunun yerine kişinin yaşadığı korku veya sıkıntıya odaklanmak daha yararlı olabilir.
Örneğin: “Bunun seni çok korkuttuğunu görüyorum. Bir uzmandan destek almamız iyi olabilir.” gibi bir yaklaşım daha işlevsel olabilir.
Sanrıyı doğrulamak gerekir mi?
Hayır. Kişinin duygusunu kabul etmek ile inancını doğrulamak aynı şey değildir.
Örneğin kişi takip edildiğine inanıyorsa: “Evet, kesin seni takip ediyorlar.” demek uygun değildir.
Ancak: “Bunun senin için çok korkutucu olduğunu anlıyorum.” şeklinde yaşadığı sıkıntıyı kabul etmek mümkündür.
Psikolog mu, psikiyatrist mi?
Psikotik belirtilerde psikiyatrik değerlendirme özellikle önemlidir.
Psikiyatrist belirtilerin niteliğini değerlendirebilir, gerekli olduğunda tıbbi nedenleri araştırabilir ve ilaç tedavisini düzenleyebilir.
Psikolojik değerlendirme ve psikoterapi ise uygun klinik çerçevede tedavinin diğer bileşenleriyle birlikte kullanılabilir.
Bu iki alan birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir.
İlaç kullanılıyorsa ne yapılmalı?
Psikiyatrik ilaç kullanan kişinin tedaviyi kendi kararıyla bırakması veya doz değiştirmesi uygun değildir.
Yan etkiler veya tedaviyle ilgili endişeler varsa bunların ilacı düzenleyen hekimle görüşülmesi gerekir.
Ne zaman acil değerlendirme gerekir?
Bazı durumlarda beklemek güvenli olmayabilir. Kişinin kendisine veya başkasına zarar verme riski varsa, kendisine zarar vermesini isteyen sesler duyuyorsa, çok ağır biçimde ajite olmuşsa, temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak durumdaysa veya gerçeklikle temasındaki bozulma nedeniyle ciddi tehlike oluşuyorsa acil sağlık hizmetlerinden yardım alınmalıdır.
Erken yardım almak neden önemlidir?
Erken profesyonel değerlendirme belirtilerin nedenini anlamaya, uygun tedavinin planlanmasına ve kişinin günlük yaşamındaki bozulmanın azaltılmasına yardımcı olabilir.
Amaç kişiye hızla bir etiket koymak değildir. Amaç yaşanan değişimin ne olduğunu doğru biçimde değerlendirmektir.
Psikoz yaşayan herkes aynı süreci mi yaşar?
Hayır. Belirtilerin nedeni, süresi, şiddeti, kişinin işlevselliği ve tedaviye yanıtı kişiden kişiye değişebilir.
Bu nedenle internette başka bir kişinin deneyimini okuyarak kendi durumunuz veya bir yakınınız hakkında kesin sonuç çıkarmak doğru değildir.
Sonuç
Psikotik belirtiler hem kişi hem de yakınları için kafa karıştırıcı ve zorlayıcı olabilir. Ancak psikoz otomatik olarak şizofreni anlamına gelmediği gibi, kişinin geleceği hakkında tek başına kesin bir sonuç da vermez.
Yeni başlayan veya belirginleşen belirtilerde uygun psikiyatrik ve gerektiğinde tıbbi değerlendirme en doğru yaklaşım olacaktır.