“İstediğim zaman bırakabilirim.”
“Ben bağımlı değilim, sadece ara sıra kullanıyorum.”
“Eskisine göre daha fazla kullanıyorum ama kontrolüm altında.”
Madde kullanımıyla ilgili sorunlar her zaman bir anda ortaya çıkmaz.
Bazı kişilerde kullanım zaman içerisinde giderek daha fazla yer kaplamaya başlayabilir.
Bu nedenle değerlendirmede yalnızca: “Ne kadar kullanıyor?” sorusuna bakmak yeterli değildir.
Kişinin kullanım üzerindeki kontrolü, kullanımın yaşamındaki sonuçları ve zaman içinde nasıl değiştiği birlikte değerlendirilir.
Bağımlılık yalnızca çok sık kullanmak mıdır?
Hayır. Kullanım sıklığı önemli olabilir ancak tek başına bağımlılığı belirlemez.
Kişi kullanımı azaltmak veya bırakmak istediği halde bunu yapmakta zorlanıyor olabilir.
Maddeyi elde etmek, kullanmak veya etkilerinden kurtulmak için giderek daha fazla zaman harcayabilir.
İş, okul, aile veya sosyal yaşam kullanım nedeniyle etkilenmeye başlayabilir.
Bu nedenle sorun yalnızca miktarla ilgili değildir.
Kontrol kaybı nasıl anlaşılabilir?
Kişi: “Bugün yalnızca biraz kullanacağım.” diye başlayıp planladığından daha fazla veya daha uzun süre kullanabilir.
Defalarca: “Bu son.” demesine rağmen yeniden kullanabilir.
Kullanımı azaltmaya yönelik girişimleri tekrar tekrar başarısız olabilir. Bu durum kullanım üzerindeki kontrolün değerlendirilmesi açısından önemlidir.
Tolerans nedir?
Bazı maddelerde zaman içinde aynı etkiyi elde etmek için daha fazla miktara ihtiyaç duyulabilir. Bu durum tolerans olarak adlandırılır. Ancak toleransın bulunması tek başına kişinin bağımlı olduğunu göstermez. Özellikle tıbbi amaçla ve hekim gözetiminde kullanılan bazı ilaçlarda fizyolojik tolerans gelişebilir. Bu nedenle belirtiler bağlam içinde değerlendirilmelidir.
Yoksunluk nedir?
Bazı maddelerin düzenli kullanımından sonra azaltılması veya bırakılmasıyla fiziksel veya psikolojik belirtiler ortaya çıkabilir. Buna yoksunluk denebilir.
Yoksunluk belirtileri kullanılan maddeye göre değişebilir. Bazı maddelerde yoksunluk tıbbi açıdan ciddi olabilir. Bu nedenle düzenli veya yoğun madde kullanımında:“Bugün tamamen bırakıyorum.” şeklinde kontrolsüz bir karar yerine uygun sağlık profesyonellerinden değerlendirme almak daha güvenli olabilir.
Madde kullanımı hayatın merkezine yerleşebilir
Başlangıçta sosyal ortamlarda kullanılan bir madde zamanla kişinin günlük planlarının önemli bir bölümünü belirleyebilir.
Kiminle görüşeceği, nereye gideceği, parasını nasıl harcayacağı ve gününü nasıl planlayacağı kullanım etrafında şekillenebilir.
Daha önce önemli olan aktiviteler geri planda kalabilir.
Olumsuz sonuçlara rağmen devam etmek
Kişi madde kullanımının: ilişkilerini bozduğunu, iş performansını etkilediğini, maddi sorunlar oluşturduğunu veya fiziksel ve ruhsal sağlığını etkilediğini fark edebilir.
Buna rağmen kullanmaya devam etmek sorunun önemli göstergelerinden biri olabilir.
“İstersem bırakırım” düşüncesi
Kişi gerçekten kontrolün kendisinde olduğunu düşünebilir. Ancak bırakmayı veya azaltmayı denediğinde düşündüğünden daha fazla zorlandığını fark edebilir.
Bu nedenle kişinin kendisini yalnızca niyet üzerinden değil, gerçek davranış örüntüsü üzerinden değerlendirmesi daha yararlıdır.
Bağımlılık irade eksikliği midir?
Hayır. Madde kullanım bozukluklarını yalnızca: “İradesi güçlü olsaydı bırakırdı.” şeklinde açıklamak klinik açıdan yetersiz ve damgalayıcıdır.
Madde kullanımı biyolojik, psikolojik ve sosyal faktörlerin birlikte rol oynayabildiği karmaşık bir süreçtir.
Ne zaman profesyonel destek alınmalı?
Kullanımı azaltmakta zorlanıyor, madde yaşamınızda giderek daha fazla yer kaplıyor, iş, ilişki veya sağlık sorunlarına rağmen kullanmaya devam ediyor ya da bırakmaya çalıştığınızda belirgin yoksunluk belirtileri yaşıyorsanız profesyonel değerlendirme önemlidir.
Maddeye bağlı olarak psikiyatri ve diğer tıbbi uzmanlıkların değerlendirmesi gerekebilir.