Zaman zaman düşünmeden hareket etmek insan yaşamının bir parçasıdır.
Bir anda söylenen bir söz, acele verilen bir karar veya sonradan pişman olunan bir davranış tek başına psikolojik bozukluk anlamına gelmez. Ancak aynı davranışlar tekrar tekrar yaşanıyor ve kişinin ilişkilerini, işini veya günlük yaşamını etkiliyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir.
Davranış tekrar ediyor mu?
Önemli sorulardan biri davranışın ne kadar tekrarlandığıdır.
Kişi: “Her seferinde yapmayacağım diyorum ama yine oluyor.” diyorsa davranışın yalnızca tek bir olaya bağlı olmadığı düşünülebilir. Özellikle benzer tetikleyiciler sonrasında aynı tepkinin tekrar ortaya çıkması bir örüntünün varlığına işaret edebilir.
Sonuçlarını bildiğiniz halde davranışı durdurmak zor mu?
Kişi davranışın sonucunu çok iyi biliyor olabilir. Bir tartışmada göndereceği mesajın ilişkiyi daha da zorlaştıracağını tahmin edebilir. Yine de o anda mesajı göndermeme konusunda zorlanabilir. Burada önemli olan: “Doğru olanı bilmiyor.” değil, “Yoğun dürtü sırasında bildiğini uygulamakta zorlanıyor.” olabilir.
Dürtüler ilişkilerinizi etkiliyor mu?
Dürtüsel davranışlar: tekrarlayan tartışmalara, güven sorunlarına, ilişkilerin aniden sonlandırılmasına veya kişinin daha sonra pişman olduğu söz ve davranışlara neden olabilir.
Kişi farklı ilişkilerinde benzer sorunların tekrar ettiğini fark ediyorsa bu durum değerlendirilmesi gereken bir örüntü olabilir.
İş ve günlük yaşam etkilenebilir mi?
Dürtüsellik yalnızca yakın ilişkilerde görülmez. Kişi iş ortamında ani kararlar verebilir, otoriteyle sık sık çatışabilir veya uzun vadeli sonuçları düşünmeden hareket edebilir.
Davranışlar kişinin yaşamındaki farklı alanlarda sorun oluşturmaya başladığında profesyonel değerlendirme daha önemli hale gelir.
Dürtü kontrol sorununun nedeni nasıl anlaşılır?
Tek bir test veya belirti üzerinden neden belirlenemez. Dürtüsellik farklı klinik durumlarda ortaya çıkabilir. Bu nedenle değerlendirmede: davranışın ne zaman başladığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı, duygudurum değişiklikleri, uyku, madde kullanımı, ilişki örüntüleri ve kişinin genel psikolojik durumu ele alınabilir. Gerektiğinde psikiyatrik veya tıbbi değerlendirme de sürecin bir parçası olabilir.
Yardım almak için tanı gerekir mi?
Hayır. Kişinin: “Bende dürtü kontrol bozukluğu var.” şeklinde bir tanıya sahip olması gerekmez. Tekrarlayan davranışların yaşam kalitesini etkilediğini fark etmek psikolojik destek aramak için yeterli bir neden olabilir.
Psikoterapide amaç nedir?
Amaç dürtülerin tamamen ortadan kalkması değildir. Kişinin dürtüyü daha erken fark etmesi, tetikleyicileri tanıması, yoğun duyguları düzenleyebilmesi ve davranışa geçmeden önce alternatif seçenekler oluşturabilmesi üzerinde çalışılabilir.
Kişi zamanla: “Bunu yapmak istiyorum ama yapmak zorunda değilim.” ayrımını daha güçlü biçimde kurabilir.
Ne zaman daha acil yardım gerekir?
Dürtüsel davranışlar kişinin kendisine veya başkasına ciddi zarar verme riski oluşturuyorsa durum yalnızca rutin bir psikoterapi randevusuna bırakılmamalıdır.
Kendine zarar verme, intihar düşüncelerinin eyleme dönüşme riski, ciddi şiddet veya kontrol edilemeyen tehlikeli davranışlar söz konusuysa kişinin bulunduğu yerde acil sağlık hizmetlerinden destek alınması gerekir.
Sonuç
Dürtüsellik kişinin karakterinin değişmez bir kusuru değildir.
Önemli olan davranışların nasıl ortaya çıktığını ve hangi koşullarda kontrolün zorlaştığını anlamaktır.
Tekrarlayan dürtüsel davranışlar yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme, sorunun niteliğini anlamaya ve uygun bir yol haritası oluşturmaya yardımcı olabilir.