“Ya kapıyı açık bıraktıysam?”
“Ya yanlış bir şey yaptıysam?”
“Ya sevdiğim birine bir şey olursa?”
“Ya kontrolümü kaybedersem?”
“Ya düşündüğüm şey gerçekten olursa?”
“Ya bir şey olursa?” sorusunun en zor tarafı, neredeyse her zaman yeni bir ihtimal üretilebilmesidir.
Bir soruya cevap bulunsa bile zihin:
“Peki ya...?”
diyerek yeni bir olasılık ortaya çıkarabilir.
Bu nedenle kişi saatlerce düşünmesine rağmen kendisini tamamen emin hissedemeyebilir.
“Ya...” düşüncelerinin temelinde ne vardır?
“Ya...” ile başlayan düşünceler çoğunlukla gelecekte gerçekleşmesi mümkün olan bir ihtimali sorgular.
Sorun şudur:
Gelecek hakkında yüzde yüz kesinlik elde etmek çoğu zaman mümkün değildir.
Örneğin kapıyı kilitlediğinizi hatırlıyor olabilirsiniz.
Ancak zihniniz:
“Ya yanlış hatırlıyorsam?”
diye sorabilir.
Kapıyı yeniden kontrol edebilirsiniz.
Bu kez:
“Gerçekten gördüm mü, yoksa otomatik mi baktım?”
sorusu ortaya çıkabilir.
Böylece sorun artık kapının kilitli olup olmamasından çok kesinlik arayışına dönüşebilir.
Şüphe neden büyüyebilir?
Normalde insanlar birçok konuda makul düzeyde emin olarak hayatlarına devam eder.
Fakat bazı durumlarda küçük bir şüphe bile kabul edilemez hale gelebilir.
Kişi:
“Emin değilsem kontrol etmeliyim.”
diye düşünebilir.
Kontrol etmek kısa süreli rahatlama sağlar.
Ancak tekrar tekrar kontrol etmek kişinin kendi hafızasına veya değerlendirmesine olan güvenini azaltabilir.
Bir süre sonra:
“Kontrol ettim ama yeterince dikkatli baktım mı?”
sorusu ortaya çıkabilir.
Kesinlik aramak neden bitmeyebilir?
Çünkü mutlak kesinlik çok az konuda mümkündür.
Zihin yüzde yüz güvence istediğinde yüzde 99'luk eminlik bile yeterli gelmeyebilir.
“Büyük ihtimalle bir şey olmaz.”
ifadesi yerine:
“Kesinlikle hiçbir şey olmayacak.”
cevabı aranabilir.
Bu garanti bulunamadığında düşünce devam eder.
Kontrol etmek neden rahatlatır?
Kontrol davranışının güçlü olmasının nedeni kısa vadede işe yarıyor gibi görünmesidir.
Kapıyı kontrol edersiniz.
Bir an için rahat edersiniz.
Fakat bir süre sonra yeni şüphe gelir.
Tekrar kontrol edersiniz.
Böylece beyin:
“Rahatlamak için kontrol etmeliyim.”
şeklinde bir bağlantı kurabilir.
Bu durum kontrol davranışının tekrarlanmasına katkıda bulunabilir.
Güvence aramak da benzer olabilir
Kontrol her zaman fiziksel değildir.
Kişi başka birine:
“Sence sorun yok değil mi?”
“Böyle düşünmem normal mi?”
“Kesin bir şey olmaz, değil mi?”
diye tekrar tekrar sorabilir.
Cevap rahatlatır.
Fakat yeni bir şüphe oluştuğunda tekrar güvenceye ihtiyaç duyulabilir.
“Ya bir şey olursa?” düşüncesine cevap vermeli miyim?
Her düşünceyi ayrıntılı biçimde çözmeye çalışmak her zaman yararlı olmayabilir.
Bazı soruların kesin bir cevabı yoktur.
Örneğin gelecekte hiçbir olumsuz olay yaşanmayacağını kanıtlamak mümkün değildir.
Bu nedenle bazen temel mesele soruya mükemmel cevabı bulmak değil, cevabı kesin olarak bilmeden de günlük yaşama devam edebilmektir.
Bu düşünceler her zaman OKB anlamına gelir mi?
Hayır.
“Ya...” şeklindeki düşünceler kaygı yaşayan birçok kişide görülebilir.
OKB değerlendirmesinde düşüncenin varlığının yanı sıra kişinin bu düşünceye verdiği anlam, yaşadığı sıkıntı, gerçekleştirdiği kompulsiyonlar ve günlük yaşam üzerindeki etkisi değerlendirilir.
Bu nedenle yalnızca belirli bir düşünceye sahip olmak üzerinden tanı konulamaz.
Ne zaman destek alınabilir?
“Ya bir şey olursa?” düşünceleri gününüzün önemli bölümünü kaplıyor; tekrar tekrar kontrol etmenize, güvence istemenize veya belirli durumlardan kaçınmanıza yol açıyorsa psikolojik değerlendirme düşünülebilir.
Psikoterapide kişinin bütün şüphelerini ortadan kaldırmaya çalışmak yerine belirsizlikle kurduğu ilişki, düşüncelere verdiği anlam ve kaygıyı azaltmak için geliştirdiği tekrarlayıcı davranışlar üzerinde çalışılabilir.
Daha ayrıntılı bilgi için Obsesif-Kompülsif (Takıntı-Zorlantı) Bozukluğu ve İlişkili Bozukluklar çalışma alanını; süreç hakkında bilgi için Terapi Seçenekleri bölümünü inceleyebilirsiniz.