Hepimizin kendimize özgü kişilik özellikleri vardır. Bazı insanlar daha sosyal, bazıları daha çekingen, bazıları daha düzenli, bazıları daha duygusal olabilir.
Bir kişilik özelliğinin güçlü olması tek başına psikolojik bozukluk anlamına gelmez. Kişilik özellikleri ile kişilik bozukluklarını birbirinden ayırırken kişinin yaşamının bütünü değerlendirilir.
Kişilik özelliği nedir?
Kişilik özellikleri insanların düşünme, hissetme ve davranma biçimlerindeki görece kalıcı eğilimlerdir. Örneğin bir kişi düzenli olmayı sevebilir. Bir başkası sosyal ortamlarda daha sessiz olabilir. Bir diğeri eleştiriye karşı daha hassas olabilir.
Bu özelliklerin bulunması kişinin psikolojik açıdan hasta olduğu anlamına gelmez.
Bir özellik ne zaman sorun oluşturabilir?
Asıl önemli noktalardan biri esnekliktir. Bir davranış bazı koşullarda işlevsel olabilirken başka koşullarda sorun oluşturabilir. Örneğin ayrıntılara dikkat etmek birçok meslekte avantaj sağlayabilir. Ancak kişi her koşulda kusursuzluk arıyor ve küçük hatalara tahammül edemediği için işlerini tamamlayamıyorsa aynı özellik yaşamını zorlaştırmaya başlayabilir.
Kişilik bozukluklarında ne değerlendirilir?
Kişilik bozukluklarının değerlendirilmesinde kişinin düşünce, duygu, kişilerarası ilişkiler ve davranışlarında uzun süredir devam eden örüntüler dikkate alınır. Bu örüntülerin farklı yaşam alanlarında ne ölçüde ortaya çıktığı ve kişide belirgin sıkıntı veya işlev kaybına yol açıp açmadığı önemlidir. Tek bir özellik veya davranış yeterli değildir.
Bir davranıştan tanı konulabilir mi?
Hayır. Bir kişinin kendisini önemsemesi narsistik kişilik bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Terk edilmekten korkması borderline kişilik bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Düzeni sevmesi obsesif-kompulsif kişilik bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Utangaç olması da kaçınan kişilik bozukluğu anlamına gelmez. Tanı, özelliklerin geniş ve uzun süreli örüntüsü değerlendirilerek konulur.
Kişilik bozuklukları neden internette kolayca yanlış anlaşılır?
Kişilik bozukluklarına ilişkin içerikler sosyal medyada çoğu zaman kısa davranış listelerine indirgenir. “Bunu yapan kişi narsisttir.” gibi ifadeler klinik değerlendirme açısından doğru değildir. Çünkü aynı davranış farklı kişilerde farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Bağlam dikkate alınmadan davranış üzerinden tanı koymak yanıltıcıdır.
İnsan kendisine kişilik bozukluğu tanısı koyabilir mi?
İnternette okunan belirtiler kişinin bazı davranışlarını anlamasına yardımcı olabilir ancak tanı koymak için yeterli değildir. Kişilik değerlendirmesi kişinin uzun dönemli yaşam örüntülerinin, ilişkilerinin ve işlevselliğinin kapsamlı biçimde ele alınmasını gerektirir. Ayrıca kaygı, depresyon, travma ve başka psikolojik durumlar bazı kişilik özelliklerine benzeyen davranışlar oluşturabilir.
Kişilik değişebilir mi?
Kişiliğin bazı yönleri görece istikrarlı olabilir. Ancak insanların kendilerini ve başkalarını yorumlama biçimleri, duygularıyla baş etme yöntemleri ve ilişkilerindeki davranışları üzerinde çalışmaları mümkündür.
Bu nedenle kişilik bozukluğu tanısını: “Ben hep böyleyim ve hiçbir şey değişmez.” şeklinde yorumlamak doğru değildir.
Psikoterapinin amacı kişiliği değiştirmek midir?
Amaç kişiyi başka biri haline getirmek değildir. Psikoterapi kişinin yaşamını zorlaştıran katı örüntüleri fark etmesine ve daha esnek düşünme, duygu düzenleme ve ilişki kurma yolları geliştirmesine yardımcı olabilir.
Kişinin güçlü yönleri de sürecin bir parçasıdır.
Ne zaman profesyonel değerlendirme düşünülebilir?
Benzer ilişki sorunları farklı kişilerle tekrar ediyor, yoğun duygusal tepkiler yaşamınızı zorlaştırıyor veya belirli düşünce ve davranış biçimlerinin iş, sosyal yaşam ve yakın ilişkilerinizde sürekli sorun oluşturduğunu fark ediyorsanız profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.